Definicje i klasyfikacje niebezpiecznych zachowań w ruchu drogowym – perspektywa psychologa transportu

Bezpieczeństwo ruchu drogowego jest rozumiane jako stan, który został osiągnięty poprzez podjęcie działań i środków mających na celu maksymalne ograniczenie zagrożeń występujących na drogach (Leśnikowska-Matusiak, 2012). Studiując literaturę, dowiadujemy się, że jest także odrębną gałęzią wiedzy, obejmującą organizację i nadzór ruchu drogowego, kształcenie i egzaminowanie ubiegających się o prawo jazdy, psychologię transportu, edukację uczestników ruchu drogowego oraz kształtowanie właściwych postaw i zachowań. Swoim zakresem obejmuje także kwestie związane ze stanem technicznym pojazdów oraz dróg, po których się poruszają (Świderski, Czarnecki, Gontarczyk, Zelkowski, 2016). Ostatnie dekady to czas wzmożonego rozwoju subdyscypliny psychologii jaką jest psychologia transportu. Jej kluczową rolą jest rozwiązywanie problemów związanych z bezpieczeństwem i zagrożeniami uczestników ruchu drogowego oraz ich profilaktyka, czyli analiza zachowania i procesów psychicznych kierowców (Ucińska, 2015). Uczestnicy ruchu drogowego, którzy kierują pojazdami powinni posiadać odpowiednie predyspozycje do bezpiecznego kierowania. Literatura podmiotu wskazuje przede wszystkim na odpowiednie właściwości osobowe, wykonawcze, poznawczo-decyzyjne, psychofizyczne i ich prawidłowe działanie (Biela-Warenica, 2018), a także na przestrzeganie zasad bezpieczeństwa ruchu drogowego i  zachowany samokrytycyzm (Biela-Warenica, 2012). Do omówionych wyżej aspektów Rotter (2003) dodaje jeszcze niezawodność w myśleniu i działaniu. Powyższe pokazuje, że  kierowanie pojazdem jest czynnością złożoną, w którą zaangażowanych jest wiele zmiennych. Sytuacja prowadzenia pojazdu wymaga stałego angażowania wielu procesów równolegle, by w każdej sytuacji móc prawidłowo zareagować. Reakcja, czy też złożone zachowanie zależy nie tylko od działania samych bodźców płynących z otoczenia, zachowanie jednostki jest ściśle uwarunkowane właściwościami wrodzonymi lub nabytymi takimi jak cechy osobowości, mającymi znaczny wpływ na zachowanie człowieka, w tym także w sytuacji wykonywania obowiązków związanych z pracą zawodową Strelau (2006).

 W kontekście światowym, skuteczne zarządzanie bezpieczeństwem ruchu drogowego także przyczynia się do ograniczenia kosztów społecznych związanych z wypadkami drogowymi, takich jak koszty opieki zdrowotnej, utrata produktywności oraz ból i cierpienie osób poszkodowanych (Organisation for Economic Co-operation and Development, 2023). Niebezpieczna jazda odnosi się do wszelkich zachowań kierowców, które zwiększają ryzyko wystąpienia wypadku drogowego. Zachowania te mogą wynikać z różnych przyczyn, takich jak brak umiejętności, nieodpowiedzialne podejście, stan psychofizyczny kierowcy, czy niekorzystne warunki zewnętrzne.

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), „termin niebezpieczna jazda” obejmuje wszelkie działania, które mogą prowadzić do zwiększenia ryzyka kolizji drogowych. WHO zalicza do nich m.in. agresywną jazdę, przekraczanie prędkości, prowadzenie pojazdu pod wpływem alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych, rozpraszanie uwagi kierowcy (np. korzystanie z telefonu komórkowego), a także ignorowanie przepisów ruchu drogowego (World Health Organization, 2018).

Zagrożenia w transporcie i śmiertelne skutki wypadków drogowych plasują Polskę na jednym z ostatnich miejsc w Europie. W ciągu ostatniej dekady transport i ruch drogowy pochłonął 19 023 ofiar śmiertelnych (Skoczyński, 2024).

Wg statystyk policyjnych głównymi przyczynami wypadków drogowych w Polsce są:

• Nieprzestrzeganie przepisów ruchu drogowego,
• Nadmierna prędkość jazdy,
• Nieudzielenie pierwszeństwa przejazdu,
• Nieprawidłowo wykonane manewry,
• Nieprawidłowe przejeżdżanie przejść dla pieszych i przejazdów dla rowerzystów
• Niezachowanie bezpiecznej odległości w ruchu,
• Niedostatek zabezpieczeń i urządzeń bezpieczeństwa.

Diagnozując stan bezpieczeństwa w transporcie drogowym, można stwierdzić, że  poziom zagrożenia jest wysoki. Szczególnie narażone grupy uczestników ruchu drogowego to piesi, rowerzyści oraz młodzi kierowcy. Nieprzestrzeganie zasad ruchu drogowego przybiera różne formy i wynika z różnorodnych przyczyn. Poniżej przedstawiono kilka przykładów najczęściej spotykanych:

Ze względu na intencjonalność działania:

• Świadome: Kierowca celowo łamie przepisy ruchu drogowego, np. przekraczając prędkość, przejeżdżając na czerwonym świetle.
• Nieświadome: Kierowca nieumyślnie dopuszcza się niebezpiecznych zachowań,  z  powodu nieuwagi, braku doświadczenia.

Model teoretyczny zachowań drogowych autorstwa Elliott, Armitage, Baughan, (2003) wskazuje, że różnica między intencjonalnymi i nieintencjonalnymi naruszeniami wynika w  dużej mierze z poczucia kontroli nad sytuacją. Przeanalizowano, jak postrzegana kontrola i normy społeczne wpływają na intencjonalne i nieintencjonalne łamanie przepisów. Kierowcy, którzy czują się mniej zagrożeni, częściej łamią przepisy z premedytacją, np. przekraczając prędkość. Natomiast ci, którzy odczuwają większe ryzyko, unikają takich naruszeń, nawet nieumyślnie (np. nieuwaga). Badania pokazują, że świadomość skutków potencjalnych naruszeń ma kluczowe znaczenie dla skłonności do ryzykownych zachowań, głównie ze  względu na stopień:

• Niskiego ryzyka: Drobne wykroczenia, które zwykle nie prowadzą bezpośredniodo wypadków, np. niewłaściwe parkowanie, jazda z niewielkim przekroczeniem prędkości, brak sygnalizacji zmiany pasa (FindLaw, 2023).
• Średniego ryzyka: Działania, które mogą prowadzić do kolizji, np. niezachowanie bezpiecznej odległości jazda „na zderzaku”, niezatrzymanie się na znaku „STOP” (National Highway Traffic Safety Administration,2023)
• Wysokiego ryzyka: Poważne naruszenia, które znacznie zwiększają ryzyko wypadków, np. znaczące przekroczenie prędkości, jazda pod wpływem alkoholu lub narkotyków, przejazd na czerwonym świetle (Justia Legal Center, 2024).

Niebezpieczne zachowania na drodze mogą przybierać różne formy i wynikać z różnorodnych przyczyn. Agresywna jazda, agresywne zachowania, wypływające z cechy agresywności, są różnorodnie definiowane, a wśród naukowców brak jest jednomyślności w tej kwestii. Agresywność, pomimo różnorodnych definicji, jest synergicznym wynikiem oddziaływania różnych czynników agresogennych. W literaturze określana jest jako „wyuczona dyspozycja – gotowość do reagowania agresją, bądź nawyk” (według koncepcji Davida Bussa i Alberta Bandury), a także jako „dyspozycja do wzbudzania zachowania, czyli dyspozycja do agresji” (według ujęcia Hansa Kornadta) (za: Wolińska, 2004). Agresywna jazda to jedno z najczęściej spotykanych i najbardziej niebezpiecznych zachowań na drodze. Jest to zbiór różnych działań, które mogą wywoływać złość u kierowców na drodze i prowadzą do zwiększonej liczby wypadków drogowych. Do zachowań agresywnych zaliczane są: zajeżdżanie drogi – zdarza się, gdy kierowca nagle wjeżdża przed inny pojazd i zmusza go do gwałtownego hamowania; nagłe hamowanie – również cechuje się inicjowaniem nagłego hamowania przez kierowcę wobec innego samochodu, co z pewnością zwiększa ryzyko zderzenia obu aut; wymuszanie pierwszeństwa: kierowca ignoruje zasady pierwszeństwa, zmuszając innych uczestników ruchu do ustąpienia; używanie klaksonu – częste i intensywne uderzanie w klakson w celu wyrażenia niezadowolenia i zmuszania pozostałych kierowców do konkretnego zachowania.

Agresywna jazda jest jednym z głównych czynników przyczyniających się do wypadków drogowych. Na przykład w badaniu Berdoulat i współpracowników (2020) zidentyfikowano agresywną jazdę jako główną przyczynę wypadków drogowych. Przekraczanie dozwolonej prędkości jest jednym z najczęstszych i najgroźniejszych wykroczeń drogowych. Prowadzi ono do zwiększenia siły uderzenia w przypadku kolizji, co  z kolei zwiększa ryzyko poważnych obrażeń lub śmierci. Przyczyny przekraczania prędkości mogą być różne – od pośpiechu, przez brawurę, po niewłaściwą ocenę warunków drogowych.

Osoba prowadząca pojazd, czerpiąca przyjemność z szybkiej jazdy, ryzykująca dla samego ryzyka, poddana działaniu mechanizmów obronnych (pragnienie podniesienia własnej wartości), agresywna, stanowi przykład skrajnej nieodpowiedzialności i wysokiego zagrożenia w kontekście ruchu drogowego (Naatanen, Summala, 1985).

Statystyki pokazują, że nadmierna prędkość jest jednym z głównych czynników wypadków drogowych. Według danych Europejskiej Rady Bezpieczeństwa Transportu (ETSC), przekraczanie prędkości jest przyczyną około 30% śmiertelnych wypadków drogowych w Europie (European Transport Safety Council, 2020).

W 2023 r. w Polsce niedostosowanie prędkości do warunków ruchu (Dane o wypadkach: KG Policji), było skutkiem:

• 4 248 (20,3%) wypadków,
• 667 (35,2%) ofiar śmiertelnych,
• 1 780 (23,4%) ciężko rannych.

Prowadzenie pojazdu pod wpływem alkoholu jest poważnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa ruchu drogowego. Alkohol wpływa na zdolności psychomotoryczne kierowcy, opóźniając reakcje, zaburzając koordynację i ocenę sytuacji. Mimo licznych kampanii edukacyjnych i surowych kar, jazda po alkoholu wciąż jest problemem w wielu krajach.

Badania pokazują, że nawet niewielka ilość alkoholu we krwi znacznie zwiększa ryzyko wypadku. Na przykład, w Polsce limit alkoholu we krwi wynosi 0,2‰, jednak już przy stężeniu 0,5‰ ryzyko wypadku wzrasta kilkakrotnie (Krajowa Rada Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego, 2018). Zgodnie z szacunkami Komisji Europejskiej, około 25% wszystkich ofiar śmiertelnych wypadków drogowych w Europie jest związanych z prowadzeniem pojazdów pod wpływem alkoholu. Analiza danych dotyczących wypadków drogowych w Polsce wskazuje, że w 2023 roku ponownie odnotowano spadek liczby wypadków z udziałem nietrzeźwych kierowców, zmniejszając się o 7,3% w porównaniu z rokiem 2022. Również liczba osób ciężko rannych w tych wypadkach istotnie spadła o 12,2%, jednakże liczba ofiar śmiertelnych znacząco wzrosła o 20,2% (Skoczyński, 2024).

Należy również zwrócić uwagę na wypadki z udziałem nietrzeźwych pieszych. W 2023 roku liczba tych wypadków zmniejszyła się o 5,6% w porównaniu z rokiem 2022, a liczba ofiar śmiertelnych spadła o 16,9%. Niemniej jednak, odnotowano nieznaczny wzrost liczby osób, które odniosły poważne obrażenia, wzrastając o 1,0% (2024). Udziały wypadków z udziałem nietrzeźwych pieszych oraz liczba ofiar tych zdarzeń pozostały na zbliżonym poziomie jak rok wcześniej.

Mimo znaczącego spadku liczby wypadków, w których uczestniczyły osoby nietrzeźwe (zarówno kierujący, jak i piesi), udział tych wypadków i ofiar w ogólnej liczbie wypadków drogowych pozostaje na podobnym poziomie jak dziesięć lat temu.

Kolejnym niebezpiecznym zachowaniem kierowcy na drodze jest rozproszenie uwagi. W dobie powszechnego korzystania z smartfonów i innych urządzeń elektronicznych to zjawisko zaczyna być coraz bardziej popularne. Korzystanie z telefonów komórkowych, pisanie SMS-ów, jedzenie czy też rozmowa z pasażerami w istotny sposób przyczyniają się do obniżenia uwagi kierowcy, co w konsekwencji zwiększa ryzyko wypadku. Jak dowodzą badania przeprowadzone przez American Automobile Association: kierowcy, którzy korzystają z telefonów komórkowych są cztery razy bardziej podatni na wypadki, aniżeli ci, którzy nie rozpraszają się podczas prowadzenia pojazdu (American Automobile Association, 2019).

Lekceważenie zasad ruchu drogowego takich jak przejeżdżanie przy czerwonym świetle, nieodpowiednie wyprzedzanie czy brak używania pasów bezpieczeństwa także przyczyniają się do zwiększenia ryzyka wypadków. Przepisy dotyczące ruchu drogowego zostały wprowadzone po to aby zapewnić bezpieczeństwo wszystkim uczestnikom ruchu, a ich nieprzestrzeganie prowadzi do poważnych konsekwencji. Na przykład badania wykazują, że przejeżdżanie przy czerwonym świetle jest jedną z głównych przyczyn kolizji na skrzyżowaniach. Według danych Insurance Institute for Highway Safety (IIHS), w Stanach Zjednoczonych, w 2022 roku, przejeżdżanie na czerwonym świetle było przyczyną ponad 1149 śmiertelnych wypadków, a 107 000 osób zostało rannych (Insurance Institute for Highway Safety, 2022). Według Głównego Inspektoratu Transportu Drogowego, liczba kierowców, którzy złamali przepisy i przejeżdżali na czerwonym świetle, wzrosła z 38 tyś. w  2022 r. do niemal 45 tyś. w 2023 r. (Wacławowicz, 2024). Dla bezpiecznej jazdy ważne jest aby kierowca był osobą niekonfliktową, akceptującą siebie i innych, wykonującą swoje obowiązki z zaangażowaniem, w sposób harmonijny, spokojny, przejawiając uczucia pozytywne do innych uczestników ruchu drogowego (Lucidi i in., 2019; Romero i in., 2019; Taubman–Ben-Ari i in., 2016). Jako wysoki gwarant jazdy prawidłowej i bezpiecznej dopuszcza się odpowiednią, społecznie akceptowaną hierarchię wartości (Jiang i Rau, 2018), postawę prospołeczną oraz inteligencję emocjonalną i społeczną (Baran i in., 2021).