Profil niebezpiecznego kierowcy

Aby zrozumieć, dlaczego niektórzy kierowcy są bardziej niebezpieczni na drodze niż inni musimy zwrócić szczególną uwagę na czynniki, które wpływają na ich zachowanie za kierownicą. Czynniki te obejmują cechy osobowości kierowcy, sytuacje, w jakich się znajdują, środowisko, w jakim jednocześnie prowadzą pojazd, ich stan zdrowia oraz różne aspekty demograficzne m.in. wiek i płeć. Analiza tych elementów jest kluczowym narzędziem do tworzenia strategicznych działań prewencyjnych i edukacyjnych, które przyczyniają się do podniesienia bezpieczeństwa na drogach. W niniejszym rozdziale zbudowano szczegółowy profil kierowcy stanowiącego zagrożenie w ruchu drogowym na podstawie dostępnych badań naukowych oraz literaturze.

Cechy osobowościowe. Cechą decydującą o zachowaniu kierowcy na drodze jest osobowość która jest jednym z nadrzędnych czynników determinujących jego zachowanie na drodze. W modelu Wielkiej Piątki (Big Five) wyróżnia się pięć najistotniejszych cech osobowości, które mogą wpływać na predylekcje do ryzykownej jazdy:

• Neurotyczność: Kierowcy, którzy cechują się wysoką neurotycznością, są bardziej narażeni na stres i negatywne emocje, co z kolei przekłada się na podejmowanie impulsywnychi ryzykownych decyzji. Bieżące wyniki badań wskazują zgodność co do związku neurotyczności z zachowaniami drogowymi, szczególnie z tendencją do ryzyka. Metaanaliza przeprowadzona przez Akbari i współpracowników (2019) dostarcza wniosków, że im wyższa neurotyczność, tym wyższa skłonność do ryzyka na drodze, co zwiększa ryzyko wypadku.
• Ekstrawersja: Osoby ekstrawertyczne, które cechuje towarzyskość i asertywność, mogą być skłonne do podejmowania bardziej ryzykownych zachowań, takich jak przekraczanie prędkości. BadaniaBaran i in., (2021), jak i Shen i in., (2018) wykazały, że ekstrawersja może stanowić zarówno pozytywny, jak i negatywny czynnik predykcyjny dla zachowań na drodze, w zależności od konkretnej sytuacji i okoliczności towarzyszących.
• Otwartość na doświadczenia: Kierowcy cechujący się wysokim poziomem otwartości mogą chętniej decydować się na poznanie nieznanych dotąd tras i angażowania sięw różnorodne doświadczenia związane z jazdą, co niestety czasami prowadzi do nieprzewidzianych i ryzykownych zachowań, które wykraczają poza przyjęte ramy jak np. niedostosowanie się do przepisów i zasad ruchu drogowego (Skimina i in., 2020).
• Ugodowość: Stwierdzono,że niska ugodowość jest negatywnie związana z agresywną jazdą oraz że agresywne zachowanie kierowców pośredniczy w związku między ugodowością a ryzykownymi wynikami jazdy. Ugodowość była negatywnie związana z wypadkami, mandatami i zawieszeniem prawa jazdy (Chraif i in., 2016).
• Sumienność: Kierowcy mniej sumienni są mniej skłonni do przestrzegania zasad ruchu drogowego, co zwiększa ryzyko podejmowanie ryzykownych decyzji podczas poruszania się po drodzei sugeruje że niski poziom sumienności prowadzi do większej liczby błędów i wypadków drogowych. (Patel, H. 2019).

Style niebezpiecznej jazdy. Na podstawie cech osobowościowych można zidentyfikować kilka stylów jazdy związanych z niebezpiecznym zachowaniem na drodze:

• Agresywna jazda: Do tego stylu zalicza się takie zachowanie kierowców na drodze jak: zajeżdżanie drogi, nagłe szarpnięcia kierownicą, nagłe hamowanie, wymuszanie pierwszeństwa. Park, S., Kim, Y., Oh, C., & Choi, S. (2018)udowadniają istotny związek pomiędzy agresywnym stylem jazdy a większą liczbą nałożonych mandatów za przekroczenie prędkości oraz wzmożoną częstotliwością kolizji. Agresywna jazda zwiększa potencjał kolizji i negatywnie wpływa na bezpieczeństwo ruchu drogowego.
• Przekraczanie prędkości: Osoby, które regularnie ignorująustalone limity prędkości,są bardziej narażone na niebezpieczne i tragiczne w skutkach wypadki (Balasubramanian i Sivasankaran, 2019)
• Jazda pod wpływem alkoholu: Prowadzenie samochodu po spożyciu alkoholu znacząco zwiększa ryzyko kolizji drogowych oraz poważnych obrażeń. Kierowcy nietrzeźwi cechują się m.in.spowolnioną reakcją na zmieniające się warunki ruchu oraz zaburzoną oceną sytuacji na drodze (Krajowa Rada Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego, 2018).
• Nieuważna jazda: Używanie telefonu komórkowego, spożywanie jedzenia lub rozmowaz pasażerami podczas prowadzenia pojazdu obniża zdolność do skupienia się i koncentracji na drodze, rozproszona uwaga zwiększa ryzyko wypadku (AAA, 2019).
• Naruszanie przepisów ruchu drogowego: Zaniedbywanie przepisów ruchu drogowego, jak np. Przejeżdżaniena czerwonym świetle, nadmierna prędkość, jazda pod prąd, nie zapięcie pasów bezpieczeństwa są czynnikami wpływającymi na zwiększone prawdopodobieństwo wypadku (Ambo i in., 2020).

Czynniki sytuacyjne do których należą stres, wpływ alkoholu i warunki pogodowe, a  także zmęczenie, odgrywają znaczącą rolę w zachowaniach niebezpiecznych kierowców:

• Stres: Kierowcy prowadzący w warunkach stresu zdecydowanie częściej podejmują ryzykowne decyzje, co prowadzi do większego prawdopodobieństwa spowodowania wypadku (Dorantes-Argandar i in.,2023).
• Wpływ alkoholu i substancji psychoaktywnych: Spożycie alkoholu jest najczęstszym czynnikiem wypadkowym na drogach.Kierowcy pod wpływem alkoholu są odpowiedzialni za około 10% wszystkich wypadków drogowych w Polsce (Komenda Główna Policji, 2024).
• Warunki pogodowe: Zarówno deszcz, śnieg, jak i promienie słoneczne zwiększają ryzyko wystąpienia kolizji drogowych (Edwards, 1996). Również pora dnia ma znacznie, jazda nocą w niekorzystnych warunkach pogodowych także zwiększa ryzyko wypadku.
• Zmęczenie: Zmęczenie jest jednym z kluczowych czynników ryzyka wypadków drogowych. Kierowcy kontynuujący jazdę przez długi czas bez przerwy są bardziej podatni na senność za kierownicą(Zhang i in., 2016).

Czynniki środowiskowe, takie jak jakość infrastruktury drogowej i stopień urbanizacji, mają wpływ na ryzyko niebezpiecznej jazdy:

• Jakość dróg: Nieprzychylne warunki drogowe, takie jak ubytki i nierówności w jezdni, mogą prowadzić do zwiększonej liczby wypadków (Elvik, 2001).
• Urbanizacja i gęstość zaludnienia: Duże natężenie ruchu w aglomeracjach miejskich zazwyczaj koreluje z większą liczną wypadków.Badanie analizuje wpływ urbanizacji i liczby pojazdów na częstotliwość wypadków, wskazując na korelację pomiędzy wysoką gęstością ludności a liczbą kolizji (Ruschel, 2017).
• Warunki geograficzne: Obszary górzyste i wiejskie mogą zwiększać ryzyko wypadków drogowych. Na terenach górskich, gdzie drogi bywają kręte i wąskie, ryzyko wypadków jest większe (Ewing iDumbaugh, 2009).

Czynniki zdrowotne – stan zdrowia kierowcy, zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym, znacząco wpływa na bezpieczeństwo podróży samochodem. Niekorzystne kwestie zdrowotne to:

• Choroby przewlekłe: Badaniawykazały, że przewlekłe schorzenia, takie jak cukrzyca i nadciśnienie, mogą znacząco wpływać na zdolności kierowców, prowadząc do objawów, takich jak zawroty głowy i niewyraźne widzenie, które wpływają na koncentrację i czas reakcji (Chitme i in., 2018).
• Zaburzenia snu: Trudności ze snem: takie jak bezsenność czy obturacyjny bezdech senny, znacząco zwiększają ryzyko zasypiania za kierownicą, co powoduje poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa(Pocobelli i in., 2021). Szacuje się, że około 17,6% wszystkich tragicznych wypadków drogowych w latach 2017-2021 w USA miało związek z kierowcami borykającymi się z problemami ze snem. Największy procent kierowców biorących udział w śmiertelnych wypadkach, którzy byli senni, wystąpił wśród osób w wieku 16–20 lat; jednak największa liczba kierowców znajdujących się w stanie senności podczas wypadków należała do grupy wiekowej 21–34 lat. Mężczyźni wykazywali znacznie większą skłonność do bycia sennymi niż kobiety i stanowili zdecydowaną większość kierowców będących w stanie senności i biorących udział w śmiertelnych wypadkach (AAA Foundation for Traffic Safety, 2024).
• Problemy psychiczne: Zmagający się z zaburzeniami lękowymi, depresją i innymi problemami psychicznymi kierowcy mogą podejmować ryzykowne decyzje na drodze. Osoby te częściej podejmują zachowania niebezpieczne i mają trudności z utrzymaniem koncentracji (Przepiórka i in., 2020).

Czynniki demograficzne, takie jak wiek i płeć, odgrywają kluczową rolę w  modelowaniu zachowań kierowców:

• Wiek: Młodzi kierowcy w wieku 18-24 lat częściej podejmują ryzykowne działania drogowe, takie jak łamanie przepisów dotyczących prędkości oraz jazda po spożyciu alkoholu (Williams, 2003). Z kolei starsi kierowcy (powyżej 65 lat) są bardziej narażeni na wypadkiz powodu osłabienia zdolności psychomotorycznych, co przekłada się na dłuższy czas reakcji i problemy z koncentracją (Shih i in., 2019). Lee i współpracownicy (2016) udowodnili, że niższe zdolności poznawcze są związane z wyższą częstotliwością wypadków w tej grupie wiekowej.
• Płeć: Mężczyźni częściej niż kobiety podejmują ryzykowne decyzje podczas jazdy. Badania wskazują, że mężczyźni są bardziej skłonni do uczestnictwa w wypadkach związanych z nadmierną prędkością, podczas gdy kobiety częściej angażują sięw wypadki spowodowane nieuwagą (Billah i in., 2022). W Polsce, statystyki wykazały, że mężczyźni są częściej sprawcami wypadków drogowych niż kobiety.

Potencjalny profil niebezpiecznego kierowcy wynika z złożonej interakcji różnych czynników osobowościowych, sytuacyjnych, środowiskowych, zdrowotnych i demograficznych. Kierowcy o wysokim stopniu neurotyczności, impulsywności, skłonności do poszukiwania nowych doznań oraz niskiej samokontroli są bardziej narażeni na niebezpieczne zachowania w ruchu drogowym. Dodatkowo stres, spożycie alkoholu, niekorzystne warunki pogodowe, zmęczenie oraz złe warunki drogowe zwiększają ryzyko wystąpienia wypadków. Grupa o największym ryzyku niebezpiecznej jazdy to młodzi mężczyźni, zwłaszcza w wieku 18-24 lata. W efekcie profil niebezpiecznego kierowcy pasuje zazwyczaj do osoby młodej jak i starszej, częściej mężczyzny, przejawiającego tendencje do agresywnej jazdy, rozproszenia uwagi oraz prowadzenia pojazdu pod wpływem substancji. Zrozumienie tych aspektów jest kluczowe dla stworzenia skutecznych strategii prewencyjnych i edukacyjnych mających na celu zwiększenie bezpieczeństwa na drogach.

Autor: Adam Michalski jest doświadczonym specjalistą z branży BHP oraz absolwentem psychologii klinicznej i osobowości, a także studiów podyplomowych z psychologii transportu. W swojej pracy badawczej koncentruje się na osobowości kierowców, stylach jazdy oraz psychologicznych uwarunkowaniach niebezpiecznych zachowań za kierownicą. W praktyce zawodowej wykonuje także zadania psychologa służby medycyny pracy.