Rola cech osobowościowych kierowców jako predyktorów niebezpiecznych zachowań na drodze

Model Wielkiej Piątki (Big Five) obejmuje pięć kluczowych cech osobowości: neurotyczność, ekstrawersję, otwartość na doświadczenie, ugodowość i sumienność. Każda z tych cech wpływa na zachowanie kierowcy na drodze w różny sposób. Zdaniem Costy i McCare (1992) badania potwierdziły, że piecioczynnikowa koncepcja osobowości pozostaje w istotnym związku z bezpieczeństwem zachowań. W ostatnich latach przeprowadzono liczne badania, które rzucają nowe światło na rolę tych cech w kontekście bezpieczeństwa drogowego. Najważniejsze cechy osobowości związane z prowadzeniem pojazdu to sumienność (Burtăverde i in., 2017), odpowiedzialność oraz konsekwencja w działaniu i myśleniu (Biela, 1992), posiadanie zinternalizowanych norm i zasad (Yang i in., 2013), a także umiejętność ich przestrzegania (Jiang i Rau, 2018). Kierowca powinien być wytrwały (Lajunen i Gaygısız, 2022), empatyczny (Baran i in., 2021), zdyscyplinowany oraz szybko, zdecydowanie i trafnie podejmować decyzje (Biela, 1992).

Neurotyczność to cecha osobowości która oznacza skłonność do doświadczania negatywnych emocji, takich jak lęk, złość i depresja. Kierowcy o cechach neurotycznych mogą reagować emocjonalnie na stresujące sytuacje na drodze i podejmować ryzykowne decyzje. Według badań Demir i in. (2016), neurotyczność jest ściśle powiązana z agresywnym i impulsywnym zachowaniem za kierownicą. Stwierdzono, że kierowcy o wysokim stopniu neurotyczności byli bardziej skłonni do podejmowania ryzykownych działań, takich jak nadmierna prędkość i agresywne zachowanie wobec innych uczestników ruchu drogowego. Kierowcy z wysokim wskaźnikiem złości mają tendencję do postrzegania zachowania wielu innych kierowców jako celowo agresywnego (Kerwin i Bushman, 2020).

Ekstrawersja czyli towarzyskość, pewność siebie, asertywność i aktywność są charakterystyczne dla ekstrawertyków. Osoby ekstrawertyczne mogą być bardziej skłonne do podejmowania ryzykownych zachowań, jak na przykład jazda z nadmierną prędkością czy lekceważenie znaków drogowych. Jednak umiejętności interpersonalne mogą im pomóc w lepszym radzeniu sobie w kontaktach z innymi uczestnikami ruchu drogowego. Niektóre badania wykazały, że ekstrawersja jest zarówno związana pozytywnie z ryzykownymi zachowaniami podczas jazdy (Baran i in., 2021), jak i negatywnie (Shen i in., 2018). Z kolei badania przeprowadzone przez Studenskiego wskazują na wysokie, dodatnie współzależności ekstrawersji ze skłonnością do ryzyka oraz ulegania wypadkom (Studenski, 2000).

Otwartość na nowe doświadczenia to cecha osobowości charakteryzująca się pomysłowością, ciekawością świata oraz skłonnością do przeżywania nowych doznań. Kierowcy o wysokim poziomie ekspansywności mogą być bardziej skłonni do badania nieznanych dróg i angażowania się w różnorodne przeżycia związane z podróżowaniem samochodem. Literatura przedmiotu wskazuje, że otwartość na doświadczenie może być niekorzystną cechą u osób kierujących pojazdami (Biela i in., 1992). Metaanaliza (Akbarii in., 2019) oraz badania Casini i współpracowników (2020) nie wykazały związków pomiędzy niepożądanymi zachowaniami drogowymi a wymiarem otwartości na doświadczenie. Można jednak pośrednio wnioskować, że wymiar ten ze względu na zawarte w nim aspekty kreatywności i niekonwencjonalności (Skimina i in., 2020) może wiązać się z zachowaniami, które wykraczają poza przyjęte ramy jak np. niedostosowanie się do przepisów i zasad ruchu drogowego.

Ugodowość oznacza skłonność do współpracy, współczucia i życzliwości w stosunku do innych. Kierowcy o wysokiej ugodowości przejawiają mniejszą skłonność do agresywnej jazdy i są bardziej skłonni do przestrzegania przepisów drogowych. Według badań przeprowadzonych przez Fenga i współpracowników (2021), ugodowość wyjaśnia i przewiduje postawę wobec bezpieczeństwa na drodze. Takie same wnioski znaleźć można w badaniach Henninga i współautorów (2009), które dowodzą, że kierowcy charakteryzujący się wysokim poziomem ugodowości są mniej narażeni na ryzyko wypadków drogowych.

Sumienność obejmuje skłonność do bycia zorganizowanym, odpowiedzialnym i uważnym na szczegóły. Kierowcy sumienni są mniej skłonni do podejmowania ryzykownych decyzji i bardziej zgodni z przestrzeganiem zasad ruchu drogowego. Na podstawie badań przeprowadzonych przez Ali i Malik (2022), stwierdzono, że wysoki poziom sumienności ma pozytywny związek z bezpieczeństwem jazdy. Wyniki pokazały, że odpowiedzialni kierowcy rzadziej angażowali się w ryzykowne zachowania, takie jak przekraczanie prędkości czy prowadzenie pod wpływem alkoholu.

Cechy osobowościowe z popularnego pięcioczynnikowego modelu psychologicznego odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu zachowań kierowców podczas prowadzenia pojazdu. Neurotyczność, ekstrawersja, otwartość na nowe doświadczenia, ugodowość i  sumienność to cechy, które potencjalnie mogą mieć wpływ na ryzykowne bądź bezpieczne zachowanie na drodze. Zrozumienie tych cech oraz ich wpływu na postępowanie kierujących zapewne pomoże w opracowaniu skutecznych strategii profilaktycznych i edukacyjnych mających na celu poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego. Literatura naukowa dostarcza licznych dowodów potwierdzających te zależności, co podkreśla znaczenie dalszych badań w  tej dziedzinie.