Społeczno-kulturowe uwarunkowania niebezpiecznych zachowań kierowców w ruchu drogowym

Cechy osobowościowe kierowców, takie jak szybkość podejmowania decyzji, opanowanie oraz podzielność uwagi, w znacznym stopniu wpływają na ryzykowne zachowania za kierownicą. Działania te są uzależnione od norm i wzorców dominujących w  danej lokalizacji lub grupie, a także od przekonań, statusu społecznego i subkultury, z którą dana osoba się identyfikuje. W fachowej literaturze psychologicznej znajduje się wiele badań podkreślających znaczenie norm prawnych, zwyczajowych i edukacyjnych, a także przestrzegania przepisów ruchu drogowego, które wszystkie wpływają na zachowania na drodze (Arnett, 1996). Czynniki przyczyniające się do ryzykownych zachowań za kierownicą obejmują wzorce kulturowe, obyczaje, konwencje zachowań, sposób myślenia w danej społeczności, normy społeczne, edukację, przestrzeganie prawa, wpływ rówieśników oraz błędne przekonania związane z alkoholem i prowadzeniem pojazdu.

Normy kulturowe i społeczne mają istotny wpływ na zachowanie kierowców, ponieważ jednostki często dostosowują swoje postępowanie do dominujących praktyk swojej grupy społecznej lub środowiska. Ta kategoria obejmuje kontakty z innymi kierowcami i pasażerami, agresywne zachowanie na drodze, korzystanie z telefonu komórkowego podczas jazdy oraz podejście do kwestii bezpieczeństwa zarówno przez kierowców, jak i ich pracodawców (Najmiec i Łuczak, 2010). Mechanizmy psychologiczne związane z  oczekiwaniami grupy sugerują, że jednostki mają tendencję do modyfikowania swojego zachowania, aby dostosować się do norm panujących w ich społeczeństwie. W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, widoczne są różnice w tworzeniu i wdrażaniu przepisów prawa drogowego, co prowadzi do ryzykownych zachowań (Rotter, 2014). Zjawisko to, w kontekście teorii norm społecznych, odnosi się do oczekiwanego zachowania w określonej grupie. Wskazuje to, że indywidualne zachowania i cele są realizowane poprzez zrozumienie norm i oczekiwań grupy, społeczności lub środowiska (Cialdini i współpracownicy, 1990).

Normy kulturowe i obrazy medialne znacząco wpływają na poglądy kierowców. Informacje i materiały wizualne dostarczane przez media mają głęboki wpływ na nasze nastawienie do innych oraz nasze przekonania lub aspiracje. Badania psychologiczne wskazują, że przedstawianie niebezpiecznej jazdy jako atrakcyjnej negatywnie wpływa na nastawienie i zachowanie kierowców. Popieranie niebezpiecznych prędkości w reklamach samochodowych zagraża postępowi w zakresie bezpieczeństwa (Farmer, 2024). Temat ten wyjaśnia teoria społecznego uczenia się (Bandura, 1977), podkreślająca zachowania jako proces, w którym jednostki nabywają zachowań poprzez obserwację i akceptację modelowanych zdarzeń, które stanowią podstawę ich naśladownictwa w ich otoczeniu. Również te sytuacje, eksponowane przez media, mogą prowadzić do powielania niebezpiecznych zachowań. Media są kluczową siłą kulturową wpływającą na nasze nawyki. Ich rola została przedstawiona w dziełach literackich i publikacjach tematycznych, które prezentują wyniki badań naukowych, tworząc literaturę na ten temat (Strzelecki, 2010). Autor twierdzi, że bohater, który angażuje się w agresję w mediach, zazwyczaj zachowuje swój heroiczny status wśród zwolenników, a takie agresywne zachowanie jest często dodatkowo nagradzane. W istocie takie medialne przedstawienie przekształca się w obiekt czci, szczególnie, że często ucieleśnia fikcyjny filmowy„autorytet”, którego zachowanie można w pewnych kontekstach ekstrapolować na scenariusze z życia realnego (np. poprzez naśladowanie działań bohaterów drogi z serii filmowej „Szybcy i wściekli”). Takie zachowania dodatkowo naświetla „wzorzec ojcowski”, jako obowiązujący kierunek w określaniu męskości oraz procesy zachowania (Kluczyńska, 2009).

Ważną rolę w poprawie bezpieczeństwa na drogach odgrywa edukacja o bezpieczeństwie drogowym oraz wymóg przestrzegania przepisów drogowych. Badania psychologiczne wykazały skuteczność kampanii edukacyjnych z której wynika, że dobrze zaprojektowane programy mogą skutecznie zmienić postawy i zachowania kierowców (Faus i  in., 2022). Zdolność tych inicjatyw do angażowania uczestników w proces szkolenia i dostarczania informacji wpływających na postrzeganie zagrożeń i norm społecznych determinuje ich skuteczność: występowanie zdarzeń (pozytywnych i negatywnych), które mogą mieć wpływ na osiągnięcie celów lub oczekiwanych rezultatów. 

Grupa rówieśnicza znacząco wpływa na zachowania kierowców, zwłaszcza u osób w młodszym wieku. Jak wykazały wyniki badań psychologicznych nad wpływem grupy rówieśniczej – u nastolatków jawi się skłonność do podejmowania zachowań ryzykownych, aby zdobyć szacunek i przychylność swych rówieśników (Krzewniak, 2022). Zgodnie z teorią tożsamości społecznej zachowań międzygrupowych (Tajfel i Turner, 2004) każdy człowiek pragnie być pozytywnie oceniany przez swoją grupę społeczną, co prowadzi do zachowań ryzykownych, akceptowanych przez tę grupę. Znaczenie ma tutaj młody wiek kierowcy, relacje z jego rówieśnikami, z którymi spędza wiele wolnego czasu, przejmując ich sposób bycia, zachowania się i reagowania na bodźce z zewnątrz podczas jazdy za kierownicą.

W społeczeństwie krąży wciąż wiele legend i mitów dotyczących alkoholu i kierowania pojazdami, które prowadzą do ryzykownych działań. Jednym z nich, często spotykanym w Polsce, jest przekonanie, że niewielka ilość alkoholu nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdu. Badania psychologiczne jednak wykazują, że nawet niewielka ilość alkoholu osłabia zdolności motoryczne, koncentrację i uwagę, pamięć oraz szybkość przetwarzania informacji (Petrović i in., 2017). Jednym z wciąż częstych problemów jest społeczna akceptacja prowadzenia pojazdu po spożyciu alkoholu. Niestety, nadal istnieją środowiska w Polsce, gdzie prowadzenie po alkoholu jest akceptowane, co zwiększa częstotliwość wypadków drogowych. Koncepcja normalizacji społecznej (Goffman, 1963) wyjaśnia, w jaki sposób społeczna akceptacja, czyli uznanie szkodliwych zachowań za zgodne z normami społecznymi, np. prowadzenie po spożyciu alkoholu, prowadzi do rozwoju i utrwalenia tych zachowań. Wciąż wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że spożyty alkohol przez wiele godzin zalega w organizmie. Dlatego wiele osób, które spożyły alkohol w dniu poprzednim, rankiem następnego dnia wciąż może być nietrzeźwych bądź pod wpływem alkoholu, nie zdając sobie z tego sprawy, że nie są w pełni zdolni do prowadzenia pojazdów. Zjawisko to wynika z nierozpoznania ryzyka oraz z niewiedzy na temat wpływu alkoholu na organizm człowieka, co jest znamienne dla poznawczej niepełności (Kahneman, 2011), jako objaw postępujących zaburzeń funkcji poznawczych, głównie z zakresu pamięci i tzw. funkcji czołowych, odpowiedzialnych m.in. za koordynację funkcji ruchowych oraz ośrodki ruchowe mowy.

Podsumowując tę tematykę stwierdzić należy, że w badaniu ryzykownych zachowań kierowców ważną rolę odgrywają czynniki społeczno-kulturowe, takie jak: normy społeczne, wzorce kulturowe, edukacja i egzekwowanie przepisów, a także wpływ grupy rówieśniczej. Tę trudną już sytuację dodatkowo komplikują mity na temat picia alkoholu i prowadzenia pojazdu po jego spożyciu. Zrozumienie tych koncepcji i elementów, wynikających z oceny wyników badań psychologicznych, może ułatwić wdrożenie skuteczniejszych metod zapobiegania, kontroli i szkolenia w celu zwiększenia bezpieczeństwa na drodze.