Style jazdy i ich związki z cechami osobowości w modelu Wielkiej Piątki

Style jazdy, jako konstrukty wykazujące się głównie w sposobie zachowania determinowane są przez wiele istotnych czynników. W literaturze wymienia się przede wszystkim osobowość i sprawność psychofizyczną kierowcy oraz aspekty psychospołeczne i czynniki sytuacyjne (Odachowska, 2012a). Gdy jest on niewłaściwy wpływa przede wszystkim na popełnianie błędów, wykroczeń drogowych (Odachowska, 2012b). Do kategorii zachowań nieprawidłowych leżących po stronie czynnika ludzkiego zaliczyć można naruszenia, uchybienia, błędy wynikające z nieuwagi oraz błędy będące rezultatem niedoświadczenia (Niezgoda i in., 2013). Styl jazdy kierowcy uzależniony jest w dużej mierze od osobowości (Ucińska i Odachowska, 2016). Osobowość to zespół cech, które obopólnie na siebie wpływają oraz manifestują się w zachowaniu. Cechy są układami psychofizycznymi, które determinują sposoby przystosowania się jednostki do otoczenia (Allport, 1961). Styl jazdy odnosi się do charakterystycznych zachowań kierowcy, które są manifestowane podczas prowadzenia pojazdu. Reason, Manstead i Stradling (1990), wyróżniają kilka istotnych prototypów stylów jazdy, które mogą uwzględniać różne aspekty zachowań kierujących:

• Prędkość (Speed): Szybkość i skłonność do ignorowania dozwolonych limitów prędkości;
• Spokój (Calmness): Zdolność do zachowania spokoju i opanowania w sytuacjach stresowych na drodze;
• Opór społeczny (Social resistance): Tendencja do lekceważenia społecznych norm i zasad ruchu drogowego;
• Skupienie (Focus): Poziom koncentracji i uwagi poświęcanej prowadzeniu pojazdu;
• Planowanie (Planning): Umiejętność przewidywania i planowania manewrów na drodze;
• Odchylenia (Deviance): Zachowania odbiegające od norm, takie jak jazda pod wpływem alkoholu czy agresywne manewry.

Według powszechnie akceptowanej definicji stylu, oznaczającej „sposób, w jaki określony proces, zachowanie czy sytuacja przebiega” (Strelau, 2006, s. 279), styl jazdy można określić jako metodę prowadzenia pojazdu przez kierowcę oraz jego zachowanie podczas jazdy. Styl jazdy zależy od wielu czynników, takich jak osobowość, sprawność psychofizyczna i czynniki psychospołeczne. Obejmuje on zachowania takie jak przyspieszanie, hamowanie, użycie pedału gazu i zmiana biegów. Nieprawidłowy styl jazdy prowadzi do popełniania błędów, wykroczeń drogowych i zwiększonej eksploatacji pojazdu (Odachowska, 2012). Innymi słowy, styl jazdy to zespół zachowań występujących podczas prowadzenia pojazdu.

Cechy osobowości z modelu Wielkiej Piątki (neurotyczność, ekstrawersja, otwartość na doświadczenia, ugodowość, sumienność) mogą mieć znaczący wpływ na styl jazdy kierowcy. Poniżej przedstawiono, jak poszczególne cechy osobowości korelują z wybranymi stylami jazdy:

• Neurotyczność: Kierowcy z wysokim poziomem neurotyczności, którzy charakteryzują się emocjonalną niestabilnością i większą podatnością na stres, wykazują większe prawdopodobieństwo niebezpiecznych zachowań za kierownicą. Styl jazdy osób neurotycznych obejmuje niższy poziom spokoju (calmness) oraz skłonność do nagłych, impulsywnych decyzji, które mogą prowadzić do wypadków. Badania potwierdzają,że osoby te częściej angażują się w ryzykowną jazdę, szczególnie w sytuacjach stresujących (Luo i in., 2023);
• Ekstrawersja: Osoby ekstrawertyczne mają tendencję do szybszej (speed) i mniej skupionej jazdy (focus), która często prowadzi do przekraczania prędkości i ryzykownych manewrów na drodze. Taki styl jazdy wiąże się z większą skłonnością do przekraczania prędkości oraz podejmowania ryzyka na drodze, co zwiększa prawdopodobieństwo wypadków (Dahlen iWhite, 2006). Osoby ekstrawertyczne często angażują się w dynamiczne manewry, co może prowadzić do nieprzestrzegania zasad ruchu drogowego;
• Otwartość na doświadczenia: Kierowcy otwarci na nowe doświadczenia mogą reprezentować różne style jazdy, jednak często charakteryzuje ich wysoki poziom planowania (planning) i elastyczności w dostosowywaniu się do dynamicznie zmieniających się warunków na drodze. Cechy te sprawiają, że są bardziej ostrożnymi kierowcami, a ich decyzje są zazwyczaj dobrze przemyślane. Badania wykazały,że kierowcy o wysokiej otwartości mają tendencję do unikania ryzykownych sytuacji i bardziej kontrolują swoje zachowanie na drodze (Özkan i Lajunen, 2005);
• Ugodowość: Osoby o wysokim poziomie ugodowości za kierownicą zazwyczaj jeżdżą spokojnie, uprzejmie, unikając agresywnych zachowań na drodze. Kierowców tych charakteryzuje niski poziom oporu społecznego (social resistance) oraz wysoki poziom spokoju (calmness). Kierowcy o wysokim poziomie ugodowości częściej prowadzą w sposób spokojny i wyważony, rzadziej angażując się w agresywne zachowania drogowe. Ich styl jazdy jest bardziej przewidywalny i bezpieczny, co zmniejsza ryzyko kolizji (Mittal, 2024);
• Sumienność: Kierowcy sumienni i z wysokim poziomem planowaniacharakteryzują się dużą koncentracją (focus) i przemyślaną jazdą (planning), co przekłada się na bezpieczne i przewidywalne zachowania za kierownicą. Osoby te dokładnie analizują sytuacje na drodze, co pozwala im unikać niebezpiecznych manewrów i przestrzegać zasad ruchu drogowego (Arthur i Graziano, 1996). Wysoka sumienność jest silnie związana z  mniejszym ryzykiem wypadków oraz bezpiecznym stylem jazdy.

Badania z ostatnich lat potwierdzają, że styl jazdy jest powiązany z cechami osobowości. Oto kilka przykładów przeprowadzonych badań:

• Özkan iLajunen (2005): Analizy potwierdziły, że otwartość na doświadczenia łączy się z elastycznym stylem prowadzenia pojazdu. Taki sposób jazdy wpływa na adaptacyjność kierowców do zmiennych warunków drogowych.
• Dahlen iWhite (2006): Wyniki studiów wykazały że ekstrawertyczne cechy charakteru korelują z tendencją do szybszej jazdy oraz mniejszą koncentracją za kierownicą, co przekłada się na wyższe ryzyko sytuacji kryzysowych na drodze.
• Lucidi i in., (2014): Badania wykazały, że ugodowość jest ściśle powiązana z stylem bezpiecznej jazdy, redukującym ryzyko agresywnych zachowań i incydentów drogowych.Ugodowość odzwierciedla skłonność do unikania konfliktów oraz empatię, jest silnie związana z bezpiecznym stylem jazdy. Kierowcy o wysokim poziomie ugodowości częściej podejmują działania zmierzające do redukcji ryzyka agresywnych zachowań, co skutkuje mniejszą liczbą incydentów drogowych. Badania sugerują, że tacy kierowcy wykazują większą dbałość o bezpieczeństwo zarówno swoje, jak i innych uczestników ruchu.
• Horoszkiewicz,Krzysztof i Horoszkiewicz, Karolina (2021): Analizy przeprowadzone w Polsce pokazały, że osoby z wysokim poziomem neurotyczności doświadczają większego napięcia emocjonalnego za kierownicą, co może prowadzić do bardziej impulsywnego i nieprzewidywalnego zachowania, zwiększając ryzyko wypadków. Wynika to z niskiego poziomu stabilności emocjonalnej, co potwierdzają analizy psychometryczne stosowane w badaniach kierowców zawodowych.
• Wang i Jeon, (2023): Badania naukowe wskazują, że gniew może prowadzić do naruszeń zasad jazdy, w tym przekraczania ograniczeń prędkości. Przykładem jest badanie Wangai Jeona, które wykazało, że różne czynniki wpływają na wyniki zachowania kierowców. Kierowcy, na których wpływ miała intensywność nierozpoznanych odpowiedzi na pytania, prowadząca do przyspieszonej jazdy w obecności gniewu, wykazywali zwiększoną świadomość swoich działań i prędkości; jednak nadal byli ograniczeni przez ograniczenia kontroli pasa ruchu.